X
تبلیغات
سپرغی نستوه - تحقیق اسنادی
 
سپرغی نستوه
 
 
از هر چمن سمنی
 

1.        نوشتن مسوده Draft.

2.       ثبت اسناد Documentation

3.      تهيه ببليوگرافی نهانی Final Bibliography

4.       تطبيق و مقابله آن

5.      نسخه نهايی اثر.

 

يكی از وظايف اوليه محقق در اين تحقيقات اين است كه قبل از اقدامات لازم به تحقيق يا آغاز كار راجع به پديده ها و موضوعاتيكه قبلاً در مورد آن تحقيقاتی صورت گرفته معلومات مقدماتی حاصل نمايد.

عموماً استفاده از منابع مبطوع در اين تحقيقات قابل استفاده بوده كه نظر به نوعيت مواديكه از آن استفاده ميشود به نام تحقيق يا تتبع منبع اولی ويا تحقيق يا تتبع منبع ثانوی ياد ميشود. اصطلاح اين دو منبع نسبی است.

منبع اولی عموماً آن آثار و اطلاعاتی را می نامند كه با موضوع تحقيق دارای مناسبت نزديك ميباشد. بطور مثال هرگاه يك محصل علوم اجتماعي ( حقوق، رواشناسی، ژورناليزم ) در رابطه به يك مولف و يا نويسنده مخصوصی تحقيقی را انجام دهد منابع اولی در اين تحقيق عبارت از آثاری ميباشد كه به واسطه خود نويسنده تحت تحقيق نوشته شده باشد، اينگونه آثار معمولاً آثار قلمی بوده و يا در جرايده و مجله ها چاپ شده است اكثر اين نوع آثار را آثار جالب شده، مراسلات شخصی، اوراق ويا داشت های فاميلی، ريكاردها، كست ها، دسكيت ها CD ها وغيره تشكيل ميدهد.

منابع ثانوی آثاری را ميگويند كه از توسط ديگران در باره شخصی و يا دانشمند نوشته شده باشد، از قبيل نوشتن بيوگرافی ها و شرح حال اشخاص، تاريخ اولی و انتقاد در باره كتابها و آثار نويسندگان، نوشته های اخباری در مورد اشخاص، خلاصه نويسي كتابهای درسی وغيره، و نيز آثاری كه به صورت ريفرنس و ماخذ و هم به شكل مراجعوی استفاده ميشود مواد و منابع ثانوی را تشكيل ميدهد.

و يا به عباره ديگر منابع اولی يا مدارك دست اول معمولاً به اطلاعاتی گفته ميشود كه توسط شاهدان يا علامان واقعه بدون دخالت افراد تهيه شده است. مانند صورت جلسه كه توسط منشی جلسه تهيه ميگردد و به امضای اعضای مربوطه ميرسد و يا شرح مشاهدات فردی.

اسناد دست دوم يا منابع ثانوی به اطلاعاتی اطلاق ميشود كه توسط افراد يا منابع واسطه تهيه شده است مثل اثر تحقيقی كه محقق به اساس منابع دست اول تنظيم ميكند تعبير ديگر از منابع اولی  و ثانوی اين است كه وقتی محقق آگاه و با تجربه شاهد وقوع رويدادی است و در همان زمان اقدام به ثبت و نوشته آن ميكند اطلاعات دست اول است. ولی اگر محقق اثر خود ( گزارش ) را به اساس مشاهدات و اظهار نظر های افراد مختلفی كه مستقيماً و غير مستقيم درجريان رويداد بوده اند تهيه نمايد در آنصورت اطلاعات به كار برده  شده را اطلاعات منابع دوم ميگويند[1].

بايد متوجه بود كه تشخيص و تفريق درست مواد اولی و ثانوی كار سهل و آسانی نمی باشد. زيرا در حاليكه يك اثر منبع اولی برای يك محقق ميباشد برای محقق ديگر عين اثر منبع ثانوی ميباشد به طور مثال هرگاه محققی در مورد ميرغلام محمد غبار تحقيق نمايد كتاب افغانستان در مسير تاريخ جلد اول و دوم منابع اولی بشمارميرود و اما اگر محققی در مورد مير محمد صديق فرهنگ تحقيق ميكند كتاب مذكور برايش منبع ثانوی است.

بايد گفت در زمينه تحقيق تاريخ علاوه از مراجعه به كتابهای تاريخی محقق مجبور است به صنايع دستی، محلات تاريخی، يادگار ها آبدات تاريخی شخصيت های با صلاحيت و برجسته تاريخی مراجعه كند.[2]

 

انواع اسناد و مدارك و منابع

  1. اسناد و مدارك مربوطه به افراد: اينگونه منابع عبارتند از نامه ها (اعم از نامه های ارسالی و يا دريافتی)  روزنامه ها، مجلات، زندگينامه ها بريده هاي جرايد، اسناد مربوط به تولد،ازدواج، طلاق، خدمت سربازی، نوشته های دوره تحصيل، ورقه های امتحان، كتابهای مربوطه به كتابخانه شخصی مدارك تحصيلی، ياداشتهای شخصی وصيت نامه ها، حسابهای بانكی، اسناد مالكيت، دفترچه تيلفون، شهادت نامه ها، قرار داد ها، اسناد مربوط به پايان خدمت، گزارش های اداری، تصاوير، نقايشها، فلم ها، كست های تيپی و CD و دسكيت ها، كه  معمولاً به نام اطلاعات شخصی ياد مي شوند. [3]

اسناد و مدارك در باره گروههای سازمانها و جوامع: برای كسب اطلاعات درباره جوامع واجتماعات ميتوان علاوه برمنابع فوق از اعلاميه ها، روزنامه ها و مجلات، پوسترها، فرمانها، رسانه های گروهی مراسم و مجالس، نقشه های مختلف، نتايج سرشماری مدارك مربوطه به فرهنگ كلتور و عنعنات مردم ما، ترانه های محلی وغيره ميتوان استفاده كرد.

زمانی كه مقصد مطالعه سازمان يا موسسه یی باشد ميتوان از منابعی نظير اساسنامه ها ، آيين نامه ها، بولتن ها، گزارش های مربوط به فعاليتهای نظام شده. اسناد اعضا و مراجعان، انتشارات موسسه، قرارداد ها و گزارشهای مربوط جرايد بهره گرفت.

۳. منابع رسمی و غير رسمی:

منابع رسمی به آندسته از مداركي گفته ميشود كه اعتماد و اطمينان به صحت آن وجود داشته زيرا معمولاً توسط سازمانهای رسمی تهيه و نگهداری ميشوند مانند اسناد رسمی و يا صورت هيات، مقامات و جلسات اداری و مدارك غير رسمی شامل آن دسته از اطلاعات و منابعی است كه توسط يك سازمان رسمی تهيه و نشر نيافته و يا توسط منابع غير رسمی منتشر شده است مثل كليه مدارك و اطلاعات غير دولتی و يا گواهی نشده توسط يك مقام رسمی.

۴. مدارك شفاهی، كتبی

برخی از اسناد و مدارك مكتوب و برخی ديگر بصورت تصوير يا گرافيك يا نقاشی، يا دسته یی از اطلاعات نيز شفاهی هستند.

اطلاعات مكتوب با استفاده از كلمات يا ساير علايم به روی كاغذ، سنگ سفال و... نوشته شده اند. كتب، مجلات، نوشته های قبرها... از جمله مدارك مكتوب اند. مدارك گرافيك شامل اطلاعاتی هستند كه روی كاغذ يا چرم يا سنگ و ... به شكل نقاشی با تصوير ثبت شده اند از اشكال موجود روی سنگهای كه از قرنها پيش به جای مانده اند تا گرافهای تهيه شده روی كاغذ های ويژه از مدارك تصويری به حساب ميآيند. مدارك شفاهی عبارت اند از گفتار های ثبت شده روی كست و يا فلم، دسكت ويا CD كه عموماً از مصاحبه با افراد ميتوان مدارك شفاهی را تهيه و مورد استفاده قرار داد[4].

 




مرحله اول انتخاب موضوع

Subject Selection

 

اهميت انتخاب موضوع: يكی از موارد مهمی كه فكر نويسنده نگارش را در تحقيق به خود مشغول ميسازد مساله انتخاب موضوع است. زيرا متن نه بايد خارج از موضوع باشد و موضوع نيز نه بايد مغاير با متن باشد يعنی يكی در قالب ديگری محصور باشد.

منظور از انتخاب موضوع همان زمينه مطالب تحقيق است كه بايد با دقت و ظرافت و در نهايت اجمال آنرا برگزيد به نحوی كه خواننده با يك نگاه زمينه نگارش را تشخيص دهد و چون محتوای نگارش را خواند همان پيغامی را دريافت كند كه از خلال موضوع آنرا گرفته و نويسنده مطلب تحقيقی نيز همان را خواسته است. طبيعی است چنانچه موضوعي متن را تاييد نكند يا متن موضوع را، يعنی متن خارج از موضوع باشد. خواننده به بيراهه كشانده شده سر انجام در می ماند كه پيغام بر آمده از متن را ملاك عمل قرار دهد يا مفهوم برخاسته از موضوع را.

هنر انتخاب موضوع به صورت دقيق و جامع، مستلزم شناخت هدف و طرح و آگاهی كامل و محتوای نگارش رساله است . البته گذراندن دوره های آموزش تحقيق و نگارش نويسی يا مطالعه تکنيك های مربوط محصلان را در انتخاب موضوع مناسب ياری خواهد داد [5].

به همين ترتيب نخستين موردی كه توجه خواننده گان را هنگام مطالعه يا ملاحظه يك رساله يا كتاب جلب ميكند موضوع آن است كه خواننده از راه آن به ماهيت ( طبيعت، نهاد و سرشت) مطلب پی ميبرد و اگر نويسنده بتواند موضوع را در نحوی برگزيند كه دقيقاً تاييد كننده و معرف متن باشد و تمام حقايق متن را در قلمرو خود محصور نمايد، كار خواننده را آسان ميكند و خواننده قادر خواهد بود در همان محدوده چند كلمه موضوع، پيام اصلی نويسنده را دريافت كند.

هنر انتخاب موضوع به قدری طريق و حايز اهميت است كه ميگويند: ارزش هر كتاب يا رساله بسته گی كامل به نحوه انتخاب موضوع دارد و اگر كسی بتواند موضوع را خوب و فراگير ( جامع و مانع ) در برگيرنده همه حقايق متن و مانع از ورود مطالب نا مربوط برگزيند بود. پس انتخاب موضوع نگارش رساله نشاندهنده توانايی يا عدم توانايی نويسنده در تاليف كتاب يا تنظيم محقق ماهر خواهد نگارش رساله خواهد بود. در نگارش رساله هايی تحصيلی به همكاری استاد رهنما كار انتخاب موضوع آسان است[6].

مشكل تهيه كننده گان نگارش رساله زمانی فرا ميرسد كه خود بخواهند رساله را تهيه كنند، در اين صورت به مشكل انتخاب موضوع رو به رو هستند و اگر تجربه كافی نداشته باشند در می مانند و باعث ميگردد كه متن و موضوع رساله فرسنگها از هم فاصله داشته و خواننده را دچار ترديد ميسازد و بسا زيانهای غير قابل جبران را به بار ميآورد.

در وهله انتخاب موضوع بايد اين معيار ها را در نظر گرفت:

  1. ارتباط موضوع تحقيق به ذوق علاقه و استعداد شخصی محصل محقق (۱).
  2. تعيين و تشخيص موجوديت اطلاعات  وشواهد (۲).
  3. محدود ساختن موضوع (۳)

1 - Enthusiasm and talent, 2 – Knowledge and information, 3 – Limitation

 

۱. ارتباط موضوع تحقيق به ذوق، علاقه و استعداد شخصی محصل محقق:

در واقع بايست محصل محقق به موضوع تحت تحقيق دلچسپی داشته باشد و به آن به اندازه كافی اهميت دهد تا مساعی او در اين راه نتيجه مطلوب به بارآرد. محصل نه بايد چنان موضوعی را برای تحقيق انتخاب كند که راجع به آن به قدر كافی معلومات قبلی داشته باشد در عوض بايد در صدد دريافت موضوعی برای تحقيق باشد كه مساعی تحقيقاتی او موجب بلند بردن سطح دانش وی گردد.

هر گاه محصل محقق به صورت عمدی يا اتفاقی موضوع را انتخاب نمايد كه در آن معلومات                     

كافی داشته باشد در آنصورت ايجاب ميكند كه در متن رساله، ضرورت تحرير رساله و صلاحيت علمی خويشرا در آن موضوع تذكر دهد اگر چه اجرای اين در وهله اول ساده به نظر ميرسد ولی در عمل آنقدر ها كار سهل نمی باشد زيرا مستند گردانيدن اطلاعات و معلوماتی كه از مطالعه آن سالی سپری شده باشد و آن هم به شامل معلومات متفرق و غير منسجم به حافظه باقی مانده باشد تا اندازه يی به واقعيت نزديك نخواهد بود.

در واقع آن موضوع از بهترين موضوعات تحقيق خواهد بود كه محصل محقق راجع به آن اندكی معلومات داشته باشد و بخواهد از راه تحقيق وپژوهش از آن، دانش بيشتری كمايی نمايد، بر علاوه تازه گی موضوع از موثريت بيشتری برای خوانندگان نيز برخوردار ميباشد.

 

۲ تعيين و تشخيص موجوديت اطلاعات و شواهد.

محقق قبل از پژوهش و آغاز تحقيق بايد بداند كه آيا به قدركافی اطلاعات و اسناد شواهد و يا كتاب در عرصه موضوع تحت تحقيق اش وجود دارد يا نه زيرا در صورت عدم موجوديت مواد محقق نميتواند به نحوی بهتر به كار تحقيق خويش ادامه دهد واين كار زمانی امكان پذير است که محقق از قبل مواد را در كتابخانه ها سروی كرده باشد. كه درين مورد در قسمت تهيه ببليوگرافی مقدماتی به تفصيل صحبت خواهد شد[7].

 

۳. محدود ساختن موضوع:

محققان در شروع كار اندازه فعاليتی راكه در انكشاف موضوع منتخب تصور می نمايند پيش بينی ميكنند اگر موضوع به اندازه يي وسيع باشد كه در آن تحقيقات درست و دقيق انجام شده نميتواند در آنصورت بايست محدود گردانيده شود. از طرف ديگر امكان دارد كه محقق موضوعی را انتخاب نمايد كه بسيار ضيق و محدود باشد در اين جا لازم است كه ساحه تحقيق توسعه داده شود تا محقق بتواند از مواد كافی جهت به دست آوردن، نتايج درست استفاده كند[8].

اين حقيقت مسلم است كه موضوع تحقيق اگر بداخل چند صد كلمه محدود شده باشد نسبت به موضوعيكه در چندين هزار كلمه نوشته شده باشد محدود تر و مفيد تر ميباشد، اگر تعداد صفحات رساله تحقيقی مشخص نشده باشد محقق نبايد در اين صورت متوجه تعداد كلمات گردد بلكه بهتر است متوجه توضيح و تشريح بيشتر و بهتر موضوع باشد اگر محققی چنين تصميم ميگيرد كه يك موضوع وسيع را در يك چوكات ضيق و تنگ بگنجاند در اين حالت مكلف است كه آنرا با ذكر جملات و بياينه ها و  اصطلاحات عمومی و كليدی تكميل بدارد.

اما محقق بايد طوری عمل نمايد كه قناعت مطالعه كنندگان را در باره صحت و سقم آنچه مينگارد فراهم آورد محقق كوشش نمايد كه از طولانی ساختن و تكرار مطالب بكاهد و از آوردن مترادفات دوري نمايد. علاوه بر مطالب فوق محقق بايد تسلسل جملات و پاراگراف ها را نيز در نظر داشته باشد و در زمان محدود ساختن، آنعده جملات وپاراگراف ها را كه معنای همگون دارند بايد حذف گردند.


مرحله دوم تهيه ببليو گرافی مقدماتی

Bibliography

 

تعريف: به صورت عموم ببليو گرافی علم تشريح كتاب است ببليوگرافی از دو كلمه لاتين (Biblio) به معناي كتاب و (Graphy) به معنای شرح كتاب است ببليوگرافی از ببليولوجی شرح ظاهری كتاب ( چاپ ) صحافی، فروش، ترتيب در كتابخانه ها وغيره فرق فاحش دارد به صورت خصوصی ببليوگرافی دارای تعريف های گوناگون بوده و مفهوم عام تری را احتوا ميكند، به طور مثال اگر منظور از ببليو گرافی مطالعه تشريح و ارزيابي كتاب و يا صنعت توضيح و تشريح درست كتاب باشد مفهوم كتابشناسی را مي گيرد و اگر تهيه لست، كتابها، نقشه ها، چارت ها، مواد سمعی و بصری وغيره باشد مفهوم فهرست ماخذ را ميگيرد.

تهيه و ترتيب ببليوگرافی: محقق پس از انتخاب يك موضوع مناسب و پس از حصول اطمينان راجع به موجوديت مواد ماخذ و پس از حصول موافقه مدرس به مرحله مهم ديگری اقدام مي ورزد در اين مرحله به كتابخانه مراجعه كرده و در مورد موجوديت مواد مربوط تجسس ميكند و معلومات ضروری و لازمی راجع به كتابها، مقالات و غيره اسناديكه از آن جهت نگارش رساله خويش استفاده می نمايد به روی كارت های كوچك 3x5 inc ثبت می نمايد. تا از آن در موقع مستند سازی استفاده نمايد.

مستند سازی يا Documentation  قسمت مهم نگارش رساله های تحقيقی را تشكيل ميدهد. در اين جا مستند سازی عبارت از تذكر مفصل ماخذ و منابعيست كه از آن اطلاعات و شواهد جهت استخراج نتايج به دست ميايد در رساله های تحقيقی مستند سازی شكل (Footnote) را به خود ميگيرد و ببليوگرافی يا فهرست ماخذ در قسمت اخير رساله به رديف الفبا به آن ضم ميشود ذكر منابع و آثاريكه ازآْن در نگارش رساله های تحقيقی استفاده ميشود روش خاصی را ايجاب ميكند. نخستين روشی كه آنرا بايد آموخت تهيه ببليوگرافی مقدماتی است[9].

در واقع ببليوگرافی لست آثار مطبوع و قلميست كه متحوی متن آثار متذكره نمی باشد محقق دو نوع ببليو گرافی يكی مقدماتی يا ابتدايی Preliminary Bib و ديگری ببليوگرافی نهاييFinal Bibliography دارد .

ببليوگرافی نهايی آنست كه در اخير رساله ترتيب شده و شامل لست كتابهايست كه محقق در جريان تحقيق از آنها استفاده كرده است لست مذكور را الفبای ساخته ضم رساله يا كتاب می نمايد.

ببليوگرافی مقدماتی به ندرت تا اخير رساله ثابت باقی می ماند علت آنست كه محقق در جريان تحرير رساله مواد و آثار جديد را به اثر مطالعه و مراجعه به منابع و كتابخانه ها دريافت كرده و به آن علاوه می نمايد، و حتی گاهی هم از اثار ثبت شده در ببليوگرافی مقدماتی می كاهد.

معمولاً برای هر ماخذ يك كارت 3x5 تهيه و معلومات ضروری يك كتاب در يك كارت درج ميگردد استعمال اين كارت ها برای آنست كه محقق بتواند در اثنای كار آنها را به سهولت سرا زير نمايد و به رديف ديگری ترتيب دهد برخی محققان برای هر فصل يك رنگ مخصوص را انتخاب می نمايند تا در زمان تحرير به سهولت از آنها استفاده كرده بتوانند. اما انتخاب رنگ ها يك عمل اختياريست.

قسمت های مهم معلومات


[1]  داكتر مهدى طالب، شیوه هاى مطالعات اجتماعى روش تحقیقى عملى، تهران: ۱۳۸۰، ص ۱۵۱

[2]  پوهاند عبد الرسول رهین، اصول تحقیق در ژور نالیزم، كابل: پوهنتون كابل، ص ۵۵

[3]  داكتر مهدى طالب، اثر قبلی، ص ۱۴۸.

[4]  داكتر مهدى طالب، شیوه هاى مطالعات اجتماعى. روش تحقیق عملى تهران: ۱۳۸۰، ص ۱۴۸ – ۱۵۲.

[5]  مهدى ماحوزى. گزارش نویسى و آیین نگارش، تهران: انتشارات اساطیر، چاپ سوم ۱۳۶۸، ص ۵۵.

[6]  اثر قبلی، ص 56.

 

[7]  پوهاند عبد الرسول رهین، اصول تحقیق در ژورنالیزم، كابل: پوهنتون. كابل، ص 12.

[8]  مهدى ماحوزى. گزارش نویسى و آیین نگارش، تهران: انتشارات اساطیر، چاپ سوم ۱۳۶۸، ص ۴۲.

[9]  پوهاند عبد الرسول. همان اثر. همان جای.

 |+| نوشته شده در  85/12/21ساعت 2 بعد از ظهر  توسط س. نستوه  | 
 
  بالا